Արագածոտն մարզի զբոսաշրջային ներուժ ունեցող եկեղեցիները

Թեպետ Արագածոտնի մարզում գտնվում են մեծ թվով հուշարձաններ, մարզը զբոսաշրջային տեսանկյունից շա՜տ քիչ է զարգացած, իսկ տեղի հուշարձանները զբոսաշրջային փաթեթների մեջ շատ չեն հանդիպում: Սակայն շատ սխալ է զբոսաշրջային կազմակերպությունների կողմից այս մարզին աչքաթող անելը, քանզի Արագածոտնի մարզում գտնվող հուշարձանների հայտնիացումը կարող է Հայաստանում զբոսաշրջության զարգացման հսկա մի հենարան դառնալ:

Ներքևում դնում եմ SWOT վերլուծությունից մի հատված, որը զբոսաշրջության տեսանկյունից ցույց է տալիս մարզի ուժեղ և թույլ կողմերը, իսկ նյութի ամբողջական տարբերակը կարող եք գտնել տվյալ հղումով: Ի դեպ, խորհուրդ եմ տալիս այն ամբողջությամբ ընթերցել, քանզի հետաքրքիր տեղեկատվություն, ինչպես նաև՝ նոր երթուղիներ է պարունակում:

Այս հոդվածում մենք կուսումնասիրենք Արագածոտնի մարզում գտնվող և զբոսաշրջային ներուժ ունեցող մի քանի եկեղեցիներ:

Հետաքրքիր նյութեր՝

Թալինի Սուրբ Կաթողիկե եկեղեցի

Թալինի Կաթողիկե եկեղեցին վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության եզակի հուշարձաններից է: Համալիրը բաղկացած է Կաթողիկե և բազիլիկ եկեղեցիներից, պալատական կառույցից և գերեզմանոցից:

Եկեղեցու կառուցման մասին շինարարական և մատենագիտական տեղեկություններ չկան, սակայն, ըստ նրա հատակագծային կերպարի, վերձիգ ծավալների, արտաքին հարդարանքի, վերագրվում է VII-րդ դարին: Այն համարվում է այդ դարերում կառուցված Թալին գյուղի ամենամեծ կրոնական համալրիը: Ըստ որոշ աղբյուրների, սկզբնապես տաճարը ուղղափառ է եղել:

Կաթողիկեի պատերի վրա եղած մի քանի արձանագրություններից վաղագույնը թվագրվում է 784 թ․ և վերաբերում է Ուխտատուր վանականի միջոցներով Թալին ջուր բերելու խնդրին:

Թալինի Կաթողիկեն գմբեթավոր բազիլիկ է, ճարտարապետական հորինվածքով նման է նույն դարի սկզբներին Դվինում վերակառուցված Կաթողիկե տաճարին, սակայն կրում է ժամանակի նորամուծությունները, ինչպես օրինակ՝ գմբեթի առագաստային փոխանցումը, ճոխ դեկորատիվ հարդարանքը և այլն:

Եկեղեցու արտաքին հարդարանքն աչքի է ընկնում շքեղ քանդակազարդերով, որով էլ Կաթողիկեն տարբերվում է V-VII դարերի մյուս հայկական եկեղեցիներից, որոնց բնորոշ է համեստությունն ու զարդերի բացակայությունը: Եկեղեցու ներքին պատերը զարդարվել էին որմնանկարներով` Մովսես Եկեղեցապանի պատվերով: Նրանցից շատերը չեն պահպանվել, բայց այսօր կարելի է տեսնել գլխավոր խորանի վերին մասում պահպանված որմնանկարների հատվածները, որտեղ պատկերված են Հիսուս Քրիստոսը, Մարիամ Աստվածածինը և սրբերի դիմապատկերները:

Կաթողիկեից արևմուտք և հյուսիս ընդարձակ տարածություն է գրավում IV-VII և հետագա դարերի նեկրոպոլիսը, ուր եղել են բազմաթիվ քառակող, պատվանդանավոր կոթողներ՝ բազմազան տարազներով մարդկանց (նաև՝ մերկ, վարազի գլխով), թեմատիկ և այլ բարձրաքանդակներով:

Թալինի Կաթողիկե եկեղեցին ունի զբոսաշրջային մեծ գրավչություն և ներուժ։ Այդ ներուժը լիարժեք իրականացնելու համար անհրաժեշտ է կատարել եկեղեցու տարածքի բարեկարգման աշխատանքներ։ 2019 թ-ին Արագածոտնի մարզի աշխատանքային խումբը արել է բարեկարգման աշխատանքների հետևյալ առաջարկությունները՝

  • Արագածոտնի մարզով անցնող «Հյուսիս-հարավ» ավտոճանապարհի երկայնքով տեղադրել դեպի մարզի պատմամշակութային հուշարձաններ ուղղորդող վահանակներ (խնդրի հասցեատեր՝ Տարածքային կառավարման և ենթակառույցների նախարարություն և Զբոսաշրջության պետական կոմիտե)
  • Պատրաստել հեռուստա և ռադիոհոլովակներ, տեղադրել գովազդներ սոցիալական հարթակներում մարզի պատմամշակութային ժառանգության վերաբերյալ (խնդրի հասցեատեր՝ Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն ՊՈԱԿ)
  • Կատարել Թալինի Կաթողիկե եկեղեցու տարածքի բարեկարգման աշխատանքներ (խնդրի հասցեատեր՝ Թալինի համայնքապետարան)։

Հետաքրքիր նյութեր՝

Աղբյուրներ՝

Թալինի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի

Թալինի Կաթողիկե եկեղեցուց հարավ-արևելք` մոտ 200 մետր հեռավորության վրա, գտնվում է Ս. Աստվածածին եկեղեցին: Այն պահպանված է ամբողջությամբ: Արևմտյան ճակատի արձանագրությունը հավաստում է, որ 681 թ. Ս. Աստվածածին կամ Փոքր եկեղեցին կառուցել է պատրիկ Ներսես Կամսարականը (արձանագրության մեջ հիշում է նաև կնոջը՝ Շուշանին, և որդուն՝ Հրահատին): Այն խաչաձև, կենտրոնագմբեթ փոքր կառույց է և վաղմիջնադարյան հայկական ճարտարապետության ինքնատիպ դրսևորումներից է:

Եռախորան խաչաձև եկեղեցի է: Աղոթասրահի գմբեթատակ տարածությունը այս հուշարձանում ոչ թե քառակուսի է, այլ ուղղանկյուն 3.0 x 2.4 մ: Չնայած շինարարական այս անճշտությանը՝ փոխանցումը դեպի ութանիստ ցածր թմբուկն ու գմբեթի հիմքը, կատարված է տրոմպների համակարգի օգնությամբ: Արևմտյան շքամուտքն ընդգծված է զույգ որմնասյուներին հանգչող կամարաղեղով: Իրենց ձևերով եզակի են ճակատներն ու թմբուկը պսակող քիվերը, որոնք եռաշար ատամիկավոր են: Ավերված կտուրների լանջերն ու գմբեթի վեղարը 1947–48 թթ. կատարված վերանորոգումների ժամանակ ժամանակավոր ծածկի տակ են առնված: Իսկ եկեղեցու բակում գտնվում են քառակող կոթողների բեկորներ:

Աղբյուրներ՝

Իրինդի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի

Իրինդ գյուղը Թալին շրջկենտրոնից 14 կմ հյուսիս-արևելք է: Իրինդը և նրա շրջակայքը, բնակության համար հարմար դիրք ունենալով, ծառայել են մարդուն և օգտագործվել դեռ հազարամյակներ առաջ: Հայկական վաղմիջնադարյան եկեղեցական ճարտարապետության եզակի նմուշներից մեկը հանդիսացող Իրինդի Ս․ Գևորգ եկեղեցին բնակավայրի կենտրոնում է:

Եկեղեցին կառուցված է վարդագույն տուֆից, ճակատների վրա՝ սրբատաշ, ունի երկաստիճան հիմնախորան: Ճակատներին կան խորշեր և կամարների գալարահյուս զարդաքանդակներ: Թմբուկի լուսամուտներն ունեն պայտաձև կամարներ: Առանց շինարարական վկայագրի, սակայն, ըստ համանման այլ հուշարձանների հետ համեմատության և զուգադրության, այն ևս թվագրվում է 7-րդ դարով:

Իրինդի Սուրբ Գևորգ եկեղեցին 2011թ-ին
Իրինդի եկեղեցու հատակագիծը

Նույնատիպ է Եղվարդի Զորավար եկեղեցուն, բայց չափերով ավելի մեծ է: Սակայն, Եղվարդի Զորավար եկեղեցուց տարբերվում է նաև ավանդատների առկայությամբ և կիսաշրջան 7 աբսիդների հավասարաչափությամբ: Իրինդի եկեղեցու ութանիստ թմբուկի բոլոր նիստերին տեղավորված են եղել կամարակապ մեկական լուսամուտներ` ներքևինների հետ միասին ապահովելով աղոթասրահի առատ լուսավորումը:

Աղբյուրներ՝

Գառնահովիտի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի

Վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության մեջ, հռիփսիմեատիպ հուշարձաններից առանձնացող՝ Գառնահովիտ գյուղի Ս. Գևորգ եկեղեցին թվագրվում է VI-VII դդ.: Կենտրոնագմբեթ, ուղղանկյուն հատակագծով, քառախորան կառույց է: Խորաններից արևելյանն ու արևմտյանը, մյուս երկուսի հետ համեմատած, բավական լայն են: Աղոթասրահի չորս անկյուններում տեղադրված են հավասարաչափ, քառակուսի հատակագծով ավանդատներ: Ունի երկու մուտք՝ հարավային և արևմտյան ճակատներից: Եկեղեցու հորինվածքում իշխող է գմբեթի թմբուկը: Գմբեթատակ քառակուսուց անցումը դեպի գմբեթ իրականացված է մեծ ու փոքր 4 լրացուցիչ տրոմպների միջոցով: Թմբուկը աչքի է ընկնում նաև որմնախորշերի և լուսամուտների առատությամբ:

Եկեղեցու դեկորատիվ հարդարանքն են կազմում խաղողի ողկույզներով, ատամնաշարերով, կրկնաշար տերևիկներով քանդակազարդ քիվերն ու լուսամուտների պսակները:

Հետաքրքիր նյութեր՝

Աղբյուրներ՝

Մաստարայի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի

Մաստարայի Ս. Հովհաննես եկեղեցին գտնվում է Երևանից 86 կմ հեռավորության վրա: Ըստ հարավային և արևմտյան ճակատների շինարարական արձանագրության, եկեղեցին կառուցել է Գրիգորաս վանականը VII դ., Թեոդորոս Գնունյանց եպիսկոպոսի օրոք: Պատմության մեջ այդ եպիսկոպոսը հիշատակվում է որպես 645թ. Դվինում կայացած եկեղեցական ժողովի մասնակից:

Եկեղեցու թվագրման հետ կապված կան տարբեր տեսակետներ: Որոշ մասնագետներ կարծում են, որ տվյալ արձանագրությունը վերաբերում է եկեղեցու VII դ. վերականգնմանը, և, ելնելով եկեղեցու ճարտարապետաշինարարական հատկանիշներից՝ ճարտարապետական հնավանդ ձևերից, եկեղեցին վերագրում են ավելի վաղ ժամանակաշրջանի՝ V դ.: Տարեթվերի շփոթության պատճառը, հավանաբար, «շինել» բառի սխալ մեկնաբանումն է: Պատմական աղբյուրներում այն օգտագործվում է ինչպես «կառուցել», այնպես էլ «վերակառուցել» իմաստով:

Սկզբնապես կառուցված է եղել շագանակամանուշակագույն մեծ չափերի քարերով, իսկ VII դ. նորոգվել է նարնջադեղնավուն քարերով: 891թ. Արտավազդ քահանայի որդի Սարգիսը վերանորոգեց եկեղեցու հարավային մուտքը: XVIII դարում եկեղեցին պարսպապատվեց և դարձավ ամրոց, սակայն 1889 թ. եկեղեցու պարիսպը քանդվեց և գյուղի քահանայի կարգադրությամբ սկսվեցին վերականգնողական աշխատանքները:

Մաստարայի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու ճարտարապետական ոճը լուսաբանում է անցումային շրջանը, երբ պարզ եկեղեցական հորինվածքն իր տեղը զիջում է ավելի բարդ կառույցների: Այս խաչաձև գմբեթավոր եկեղեցին տրոմպների վրա տեղադրված հսկայական գմբեթ ունի (տրամագիծը – 11,2 մ.): Համաձայն միջնադարյան ճարտարապետության կանոններին, եկեղեցու պատերը գրեթե զրկված են որևէ հարդարանքից:

Ըստ ավանդության, այստեղ են թաղված Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի մասունքները, որոնք Կեսարիայից Մաստարա է բերել Գրիգոր Լուսավորիչը: Այստեղից էլ գալիս է գյուղի և եկեղեցու անվանումը`«մաս» (մասունք բառից) «տարա»:

Ս. Հովհաննես եկեղեցին կենտրոնագմբեթ, քառախորան կառույց է: Աղոթասրահը քառանկյունի է: Եռաստիճան տրոմպների վրա բարձրանում է հսկա գմբեթը՝ ութանիստ թմբուկով: Խորաններից երեքը ներսից պայտաձև են, իսկ դրսից՝ հնգանիստ: Ավագ խորանի երկու կողմերում ավանդատներն են: Մուտքերն արևմտյան և հարավային խորաններից են:

Եկեղեցու հարդարանքը՝ բարավորների հավասարաթև խաչերը, քերովբեների գծաքանդակները, զույգ թռչուններով խաչաքանդակը, կամարակապ պսակի վրա աղավնիների բարձրաքանդակները, բնորոշ է վաղ միջնադարյան (V դ.) հայ ճարտարապետությանը:

Հետաքրքիր նյութեր՝

Աղբյուրներ՝

Արուճի Սուրբ Գրիգոր / Կաթողիկե եկեղեցի

Վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության ամենանշանավոր հուշարձաններից Արուճի տաճարը գտնվում է գյուղի արևելյան մասում: Ըստ մատենագրական տեղեկությունների և եկեղեցու արևելյան ճակատին պահպանված շինարարական արձանագրության, Արուճի տաճարը կառուցել է իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանը՝ կնոջ Հեղինեի հետ, VII դ. 60-ական թվականներին: Արձանագրության համաձայն, եկեղեցու շինարարությունը սկսվել է 662թ-ին, ըստ մատենագրական վկայությունների` ավարտվել 666-ին. օծել է Հայոց կաթողիկոս Անաստաս Ա Ակոռեցին (661–667): Չնայած եկեղեցին հայտնի է Սբ․ Գրիգոր անվամբ, եկեղեցու վրա գտնվող արձանագրությունների մեջ այն հիշատակվում է որպես Կաթողիկե։

Պատկանում է գմբեթավոր դահլիճ տիպի կառույցներին: Եկեղեցին կանգնած է եռաստիճան գետնախարսխի վրա: Ս. Կաթողիկե եկեղեցին, իր չափերով, վաղ միջնադարյան գմբեթավոր դահլիճների մեջ ամենամեծն է: Մուտքերը հյուսիսային, հարավային և արևմտյան կողմերից են: Կառուցված է սև, սրբատաշ տուֆ քարով: Արուճի տաճարի դերը հայկական ճարտարապետության մեջ նշանավորվում է իր որմնանկարներով, որոնք հայկական վաղ միջնադարյան մոնումենտալ գեղանկարչության լավագույն օրինակներից են: Երբեմնի հարուստ որմնանկարներից պահպանվել են որոշ հատվածներ, որոնք վկայում են VII դ. Ստեփաննոս նկարչի կատարողական բարձր վարպետության մասին:

Գմբեթարդում պատկերված է եղել «Օրենք տվող Աստծու» պատկերագրական և Ավետարանում շարադրված «Համբարձման» տեսարանի համատեղումը ներկայացնող հորինվածք: ատկապես տպավորիչ է եղել Քրիստոսի մեծադիր պատկերը, որը սկզբնապես 7 մ բարձրություն է ունեցել (պահպանվել է միայն ծնկից ներքև եղած հատվածը): Զարդարուն պատվանդանին կանգնած Քրիստոսը ձեռքին ուներ Հովհաննեսի Ավետարանից վերցված քաղվածքով (Հովհ. 14.21) հայագիր մագաղաթագալար: Պատկերի առանձին մանրամասեր եղել են ոսկեզօծ: Քրիստոսից ցած, պատվանդանի հավասարությամբ, ողջ խորանը երիզված է խոշոր ականթազարդերից կազմված լայն գոտիով` կատարված հայ հելլենիստական արվեստի ավանդույթներով և մեծ վարպետությամբ: Զարդագոտուց ներքև, Ավագ խորանի երկու կողմերի պատերին եղել են ձեռքերին գրքեր պահած առաքյալների պատկերները (հս. պատին պահպանվել են միայն նրանցից վեցի պատկերները):

Արուճի տաճարի հարավային կողմում, 1947-1952 թթ. պեղումների ժամանակ (ղեկ.՝ Վ. Հարությունյան) բացվել են իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի VII դ. 60-ական թվականների պալատական կառույցի և տաճարից հարավարևելք գտնվող բազիլիկ շինության ավերակները:

Հետաքրքիր նյութեր՝

Աղբյուրներ՝

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Start a Blog at WordPress.com.

Up ↑

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: